سیاسی سیستم – سیاسی فعالان او ډلې (دریمه برخه)
( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : دوشنبه مؤرخ ۱۸ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۹ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–
سیاسی سیستم – سیاسی فعالان او ډلې
(دریمه برخه)
۳.۳ . سیاسی فعالان او ډلې
سیاسی فعالان هغه کسان، ډلې او سازمانونه دی چې په مستقیم یا غیرمستقیم ډول د یوې ټولنې پر سیاسی ژوند، د واک پر کارونې، د پرېکړو پر نیولو او د عامه پالیسیو پر جوړولو او پلی کولو اغېز کوی. په ساده ژبه، سیاسی فعالان یوازې هغه کسان نه دی چې په حکومت یا پارلمان کې رسمی دنده لری، بلکې هر هغه شخص، ډله یا سازمان هم په کې شاملېږی چې د سیاسی موضوعاتو په اړه نظر څرګندوی، د پرېکړو د بدلون هڅه کوی، د خلکو غوښتنې مطرح کوی یا د حکومت پر فعالیتونو اغېز کوی.
ځینې سیاسی فعالان خپل اغېز په مستقیم ډول څرګندوی؛ لکه ولسمشر، وزیران او د پارلمان غړی چې د خپلو رسمی صلاحیتونو له مخې پرېکړې نیسی. ځینې نور بیا رسمی دولتی واک نه لری، خو د خلکو د نظرونو په راټولولو، د ټولنیزو غوښتنو په مطرح کولو، د عامه افکارو په جوړولو او پر دولتی ادارو د فشار په راوړلو سره پر سیاسی بهیر اغېز کوی.
په دې ډله کې ولسمشر، وزیران، د پارلمان غړی، سیاسی ګوندونه، د مدنی ټولنو استازی، د ټولنیزو خوځښتونو فعالان، د ګټو ډلې، رسنۍ او نور سیاسی شخصیتونه شامل دی. د دغو فعالانو رول او د اغېز اندازه د هر هېواد د سیاسی نظام، قانونی شرایطو او د سیاسی ګډون د امکاناتو له مخې توپیر لری.
۳.۳.۱. دولتی مسئولان او سیاسی شخصیتونه
ولسمشر، لومړی وزیر، وزیران، د پارلمان غړی او نور لوړپوړی دولتی مسئولان د سیاسی سیستم مهم فعالان دی. دوی د خپلو رسمی دندو او صلاحیتونو له مخې د دولت په اداره کولو، د سیاسی پرېکړو په نیولو، د قوانینو په جوړولو او د عامه پالیسیو په ټاکلو کې ونډه لری.
د بېلګې په توګه، د پوهنې وزیر د ښوونې او روزنې د چارو د تنظیم مسئولیت لری او د دې برخې د ستونزو د حل له پاره وړاندیزونه او پلانونه جوړوی. د پارلمان غړی بیا کولای شی د ښوونې او روزنې په اړه بحثونه وکړی، اړوند قوانین تصویب کړی او له حکومت څخه وغواړی چې د ښوونځیو د نشتوالی یا د ښوونکو د کمښت ستونزه حل کړی.
د دغو مسئولانو پرېکړې د ټولنې پر بېلابېلو برخو اغېز کوی. له همدې امله، د هغوی د صلاحیتونو حدود، د کړنو څارنه او حساب ورکونه ځانګړی اهمیت لری.
۳.۳.۲. سیاسی ګوندونه
سیاسی ګوندونه هغه منظم سیاسی سازمانونه دی چې د ګډو سیاسی موخو، نظریاتو او پروګرامونو پر بنسټ رامنځته کېږی. د دوی اساسی موخه دا وی چې د خلکو ملاتړ ترلاسه کړی، په سیاسی پرېکړو کې ونډه واخلی او په ډېرو مواردو کې د ټاکنو له لارې دولتی واک ترلاسه کړی.
سیاسی ګوندونه د ټولنې د بېلابېلو ډلو غوښتنې او نظریات راټولوی او هغه د سیاسی پروګرامونو او وړاندیزونو په بڼه وړاندې کوی. د بېلګې په توګه، یو ګوند ښایی د اقتصادی ودې، بل د ټولنیز عدالت، بل د ملی یووالی او بل د چاپېریال ساتنې موضوعاتو ته لومړیتوب ورکړی.
د سیاسی ګوندونو د فعالیت یوه مهمه برخه د ټاکنو له لارې د خلکو د رایو ترلاسه کول دی. دوی نوماندان معرفی کوی، خپل پروګرامونه له خلکو سره شریکوی او هڅه کوی چې د رایو په ترلاسه کولو سره په حکومت یا پارلمان کې ونډه واخلی.
خو د سیاسی ګوندونو رول یوازې د واک ترلاسه کول نه دی. هغه ګوندونه چې په حکومت کې برخه نه لری، هم کولای شی د حکومت پر کړنو نیوکې وکړی، د پالیسیو بدیلې لارې وړاندې کړی او د خلکو غوښتنې مطرح کړی. په دې توګه، سیاسی ګوندونه د سیاسی سیالیو، د نظرونو د تنوع او د خلکو د سیاسی استازیتوب په بهیر کې مهم رول لری.
۳.۳.۳. مدنی ټولنې او ټولنیز خوځښتونه
مدنی ټولنې له هغو خپلواکو سازمانونو، اتحادیو، ټولنو او بنسټونو څخه عبارت دی چې د خلکو د ګډو ګټو، حقونو او ټولنیزو غوښتنو د ملاتړ له پاره فعالیت کوی. دا سازمانونه عموماً د حکومت برخه نه وی او د خپلو موخو د ترلاسه کولو له پاره د خلکو د رضاکارانه ګډون او همکارۍ پر بنسټ کار کوی.
د بېلګې په توګه، د بشری حقونو سازمانونه، د ښځو د حقونو ټولنې، د ښوونکو اتحادیې، د کارګرانو سازمانونه، د ځوانانو ټولنې او د چاپېریال ساتنې بنسټونه د مدنی ټولنې بېلابېلې برخې دی.
دغه سازمانونه د ټولنې د یوې ځانګړې برخې ستونزې او غوښتنې په منظم ډول مطرح کوی. د بېلګې په توګه، د ښځو د حقونو یوه ټولنه کولای شی د ښځو د زدهکړې، کار او سیاسی ګډون په اړه ستونزې وڅېړی، د خلکو نظرونه راټول کړی او له حکومت څخه د اړینو اقداماتو غوښتنه وکړی.
ټولنیز خوځښتونه بیا هغه ګډ او منظم فعالیتونه دی چې د یوه مشخص ټولنیز یا سیاسی هدف د ترلاسه کولو له پاره رامنځته کېږی. د بېلګې په توګه، د چاپېریال ساتنې، د زدهکړې د حق، د کارګرانو د حقونو یا د ټولنیز عدالت له پاره پراخ ولسی خوځښتونه رامنځته کېدای شی.
ټولنیز خوځښتونه د مدنی ټولنې د فعالیتونو یوه مهمه برخه ګڼل کېږی؛ خو د مدنی ټولنې له رسمی سازمانونو څخه پراخ کېدای شی او د بېلابېلو ډلو او خلکو ګډون پکې شاملېدای شی. مدنی ټولنې او ټولنیز خوځښتونه دواړه د خلکو د ستونزو او غوښتنو په څرګندولو، د عامه افکارو په جوړولو، د حکومت د پالیسیو په ارزونه او د دولتی فعالیتونو په څارنه کې مهم رول لری. همدارنګه، دوی کولای شی د خلکو او دولتی ادارو ترمنځ د اړیکو او خبرو اترو وسیله شی او د ټولنیز بدلون په رامنځته کولو کې ونډه واخلی.
۳.۳.۴. د ګټو ډلې
د ګټو ډلې هغه منظمې ډلې، ټولنې یا سازمانونه دی چې د خپلو غړو یا د یوې ځانګړې ټولنیزې، اقتصادی او مسلکی برخې د ګډو ګټو او غوښتنو د ساتنې او پرمختګ له پاره فعالیت کوی. د دوی موخه عموماً د دولتی واک ترلاسه کول او د حکومت جوړول نه وی، بلکې هڅه کوی چې د حکومت پر پرېکړو او سیاسی پالیسیو اغېز وکړی او د خپلو اړوندو ډلو غوښتنې د دولتی پرېکړو په بهیر کې په پام کې ونیول شی.
د بېلګې په توګه، د سوداګرو ټولنې د سوداګرۍ او پانګونې په برخه کې د مناسبو قوانینو او اسانتیاوو غوښتنه کوی. د کارګرانو اتحادیې د کارګرانو د معاشونو، کاری شرایطو او حقونو د ښه کېدو لپاره هڅې کوی. د بزګرانو ټولنې د کرنیزو ځمکو، اوبو، تخمونو، کرنیزو محصولاتو او دولتی مرستو په اړه خپلې غوښتنې مطرح کوی. همدارنګه، د ډاکټرانو، ښوونکو، صنعتکارانو او نورو مسلکی ډلو اتحادیې هم د خپلو مسلکی او اقتصادی ګټو د ساتنې او پرمختګ له پاره فعالیت کوی.
د ګټو ډلې خپلې غوښتنې د دولتی مسئولانو سره د خبرو اترو، د رسمی وړاندیزونو د وړاندې کولو، د غونډو او کنفرانسونو د جوړولو، په عامه بحثونو کې د ګډون، د رسنیو له لارې د خپلو نظرونو د خپرولو او کله ناکله د سولهییزو اعتراضونو له لارې مطرح کوی. د بېلګې په توګه، که د کارګرانو یوه اتحادیه په دې باور وی چې د کارګرانو اوسنی معاشونه د ژوند له لګښتونو سره سمون نه لری، کولای شی له حکومت څخه د لږ تر لږه معاش د لوړولو غوښتنه وکړی.
د ګټو ډلو او سیاسی ګوندونو ترمنځ مهم توپیر دا دی چې سیاسی ګوندونه عموماً د دولتی واک د ترلاسه کولو او د حکومت د جوړولو هڅه کوی، خو د ګټو ډلې تر ډېره غواړی چې د خپلو غړو یا اړوندې برخې غوښتنې د سیاسی پرېکړو او دولتی پالیسیو په جوړولو کې منعکسې شی. سره له دې توپیر، د دواړو فعالیتونه پر سیاسی بهیر اغېز لری.
البته، د ګټو ډلو د اغېز کچه تل یو شان نه وی. ځینې ډلې د مالی امکاناتو، پراخو اړیکو او سیاسی نفوذ له امله پر دولتی پرېکړو ډېر اغېز کولای شی، په داسې حال کې چې د کمزورو او بېوسه ټولنیزو ډلو غوښتنې ښایی لږې واورېدل شی. له همدې امله، د یوه عادلانه او متوازن سیاسی نظام له پاره اړینه ده چې د بېلابېلو ټولنیزو، اقتصادی او مسلکی ډلو د نظرونو او غوښتنو د مطرح کولو او اورېدل کېدو مناسب امکانات موجود وی.
د یادونې وړ ده چې د ګټو ډلې عموماً د مدنی ټولنې په پراخ چوکاټ کې شاملېږی، خو د دواړو مفهومونه یو شان نه دی. مدنی ټولنې ښایی د بشری حقونو، چاپېریال ساتنې، عامه پوهاوی او ټولنیزو خدمتونو په څېر پراخو موخو له پاره فعالیت وکړی، په داسې حال کې چې د ګټو ډلې تر ډېره د یوې ځانګړې ټولنیزې، اقتصادی یا مسلکی برخې د ګټو او غوښتنو استازیتوب کوی. البته، د یوې ډلې خپلواکی او له دولت سره د هغې اړیکې هم په دې کې مهمې دی چې آیا د مدنی ټولنې د خپلواک سازمان په توګه پېژندل کېدای شی که نه.
۳.۳.۵. رسنۍ (مطبوعات)
رسنۍ د سیاسی سیستم له مهمو فعالانو څخه دی، ځکه چې د ټولنې او دولتی بنسټونو ترمنځ د معلوماتو د لېږدولو، د عامه موضوعاتو د مطرح کولو او د سیاسی بحثونو د پراخولو وسیله ده.
په رسنیو کې راډیو، ټلوېزیون، ورځپاڼې، مجلې، خبری ویبپاڼې او ټولنیزې شبکې شاملې دی. د رسنیو له لارې خلک د حکومت له پرېکړو، قوانینو، سیاسی بدلونونو او د هېواد له مهمو موضوعاتو څخه خبرېږی.
رسنۍ یوازې معلومات نه خپروی، بلکې د مهمو سیاسی او ټولنیزو موضوعاتو په اړه بحثونه هم رامنځته کوی. د بېلګې په توګه، که په یوه سیمه کې د ښوونځیو د نشتوالی ستونزه موجوده وی، رسنۍ کولای شی د دې ستونزې په اړه راپورونه خپاره کړی، د سیمې د اوسېدونکو نظرونه واوری او د مسئولانو نظرونه هم له خلکو سره شریک کړی. په دې توګه، یوه سیمهییزه ستونزه په یوه پراخه عامه موضوع بدلېدای شی او دولتی ادارې هڅول کېدای شی چې د حل له پاره یې اقدام وکړی.
رسنۍ د حکومت د فعالیتونو په څارنه کې هم مهم رول لری. خبریالان او څېړنیزې رسنۍ کولای شی د فساد، د عامه بودیجې د ناسم مصرف، د دولتی ادارو د کمزورۍ او د خلکو د حقونو د سرغړونو په اړه څېړنې وکړی او معلومات خپاره کړی.
خو د رسنیو د دې رول د ترسره کولو له پاره د بیان ازادی، معلوماتو ته لاسرسی، مسلکی ژورنالېزم او د رسنیو خپلواکی مهم شرایط دی. همدارنګه، رسنۍ مسئولیت لری چې معلومات په دقت وڅېړی، کره خبرونه خپاره کړی او د ناسم او بېاساسه معلوماتو له خپرولو ډډه وکړی.
په دې توګه، رسنۍ د خلکو د خبرتیا، د عامه افکارو د جوړولو، د سیاسی بحثونو د پراختیا او د واک د څارنې یوه مهمه وسیله ده.
د سیاسی فعالانو او ډلو اهمیت
سیاسی فعالان او ډلې د سیاسی سیستم هغه برخه ده چې د خلکو غوښتنې، ګټې او نظریات د سیاسی بهیر له نورو برخو سره نښلوی. دولتی مسئولان د واک له لارې پرېکړې کوی، سیاسی ګوندونه بېلابېل پروګرامونه او سیاسی لیدلوری وړاندې کوی، مدنی ټولنې او ټولنیز خوځښتونه د خلکو ستونزې مطرح کوی، د ګټو ډلې د خپلو غړو غوښتنې څرګندوی او رسنۍ د معلوماتو په خپرولو او د فعالیتونو په څارنه کې ونډه اخلی.
د دغو فعالانو د شتون او فعالیت یوه مهمه پایله دا ده چې سیاسی پرېکړې یوازې د دولتی ادارو په دننه کې محدودې نه پاتې کېږی، بلکې د ټولنې بېلابېل غږونه او غوښتنې هم د پرېکړو په بهیر کې د ګډون فرصت ترلاسه کوی.
البته، د سیاسی فعالانو شتون په یوازې ځان د اغېزمن سیاسی ګډون ضمانت نه کوی. د هغوی د فعالیت ازادی، د نظر څرګندولو حق، د سیاسی سیالیو عادلانه شرایط او د خلکو د ګډون امکانات هم باید موجود وی. هر څومره چې د بېلابېلو سیاسی او ټولنیزو ډلو د فعالیت او ګډون زمینه برابره وی، هماغومره د ټولنې د نظرونو او غوښتنو د منعکس کېدو امکان زیاتېږی.
ددې بحث په راتلونکې لیکنه (څلورمه برخه) کې به د سیاسی سیستم د (سرچینو او اداری وړتیاوو) په اړه معلومات وړاندې شی.
نور محمد غفوری
۰۸.۱۱.۲۰۲۶
