د سیستمونو ډولونه (دوهمه برخه)
( نوزدهمین سال نشراتی )
تاریخ نشر : چهار شنبه مؤرخ ۱۳ عقرب ( آبان ) ۱۴۰۵ خورشیدی – ۴ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی – ملبورن – استرالیا
————————————————————————————————————————————————–
د سیستمونو ډولونه (دوهمه برخه)
اصلی او فرعی سیستمونه او د فعالیت
د ډګر له مخې طبقهبندی
نور محمد غفوری
سریزه
سیستمونه د جوړښت، فعالیت، موخې او له چاپېریال سره د اړیکو له مخې له یو بل سره توپیر لری. د دې توپیرونو د پېژندلو له پاره سیستمونه د بېلابېلو معیارونو له مخې طبقهبندی کېږی. په تېره برخه کې مو د سیستمونو د رامنځته کېدو او له چاپېریال سره د اړیکو له مخې د هغوی ډولونه وڅېړل. په دې برخه کې به د دوو نورو معیارونو په اړه خبرې وکړو: لومړی، په یوه لوی جوړښت کې د سیستم ځای او د مطالعې کچه؛ او دویم، د سیستم د فعالیت ډګر.
د دغو معیارونو پېژندل له موږ سره مرسته کوی چې د یوه سیستم حدود، داخلی جوړښت، ځانګړې دندې او له نورو سیستمونو سره اړیکې په سمه توګه درک کړو. همدارنګه، دا روښانوی چې یو سیستم څنګه د یوه لوی سیستم برخه کېدای شی، خو په عین وخت کې د جلا مطالعې او تحلیل موضوع هم ګرځېدای شی.
۴. اصلی سیستمونه او فرعی سیستمونه
د سیستمونو د طبقهبندۍ یو مهم معیار په یوه لوی جوړښت کې د هغوی ځای او د مطالعې کچه ده. د دې معیار له مخې، د اصلی سیستم او فرعی سیستم ترمنځ توپیر کولای شو.
دلته د «اصلی سیستم» اصطلاح هغه سیستم ته اشاره کوی چې د یوې ځانګړې مطالعې یا تحلیل اصلی موضوع وی. له همدې امله، د اصلی او فرعی سیستم توپیر یوازې د سیستم په ذاتی جوړښت پورې نه، بلکې د څېړنې له موخې او کچې سره هم تړاو لری.
۱.۱. اصلی سیستم څه ته وایی؟
اصلی سیستم هغه سیستم دی چې د یوې ځانګړې څېړنې یا تحلیل تمرکز پرې وی. څېړونکی د خپلې مطالعې د موخې له مخې د دغه سیستم عناصر، داخلی اړیکې، جوړښت، د فعالیت بهیر او پایلې څېړی.
اصلی سیستم معمولاً له څو برخو یا فرعی سیستمونو څخه جوړ وی. دا برخې خپلې ځانګړې دندې او داخلی اړیکې لری، خو فعالیتونه یې له یو بل سره تړلی وی. د دغو برخو ګډ فعالیت د اصلی سیستم پر عمومی فعالیت او پایلو اغېز کوی.
د بېلګې په توګه، که د یوه هېواد اقتصادی سیستم د مطالعې موضوع وی، نو اقتصادی سیستم به اصلی سیستم وی. په دې حالت کې د تولید، بانکدارۍ، سوداګرۍ او مالیاتو اړوند جوړښتونه او بهیرونه د دغه سیستم د بېلابېلو برخو (فرعی سیستمونو) په توګه څېړل کېدای شی.
۱.۲. فرعی سیستم څه ته وایی؟
فرعی سیستم د یوه لوی سیستم هغه برخه ده چې خپل عناصر، جوړښت، داخلی اړیکې او ځانګړې دندې لری، خو فعالیت یې له لوی سیستم سره هم تړلی وی.
فرعی سیستم یوازې یوه جلا یا بېنظمه برخه نه ده؛ بلکې خپله هم یو سیستم کېدای شی. یعنې عناصر لری، د عناصرو ترمنځ یې اړیکې تنظیم شوې وی او د خپلو فعالیتونو له لارې ټاکلې پایلې رامنځته کوی. له همدې امله، یو فرعی سیستم هم د خپل جوړښت او فعالیت له مخې په جلا توګه مطالعه کېدای شی.
د بېلګې په توګه، بانکی سیستم د یوه هېواد د اقتصادی سیستم یوه برخه ده. بانکونه د سپما د راټولولو، پورونو د برابرولو، د پیسو د لېږد او د مالی خدمتونو د وړاندې کولو په برخه کې ځانګړې دندې ترسره کوی. د دغو فعالیتونو څرنګوالی د اقتصادی سیستم پر نورو برخو، لکه تولید، سوداګرۍ او پانګونې، اغېز کوی. په ورته وخت کې، د اقتصادی وضعیت بدلون هم د بانکی سیستم پر فعالیت اغېز لرلای شی.
په همدې ډول، د یوه ښوونیز نظام د مطالعې پر مهال د ښوونکو د روزنې سیستم، د درسی نصاب سیستم او د زدهکړې د ارزونې سیستم د هغه فرعی سیستمونه ګڼل کېدای شی. هر یو یې ځانګړې دندې لری، خو د ښوونیز نظام د عمومی فعالیت او پایلو په جوړولو کې ونډه لری.
۱.۳. د اصلی او فرعی سیستمونو ترمنځ اړیکې
د اصلی او فرعی سیستمونو اړیکه یوازې په دې معنا نه ده چې لوی سیستم له څو برخو جوړ دی؛ بلکې د دغو برخو ترمنځ د متقابل اغېز اړیکې هم مهمې دی.
د یوه فرعی سیستم بدلون کولای شی د لوی سیستم پر نورو برخو او عمومی پایلو اغېز وکړی. په ورته ډول، د لوی سیستم په جوړښت، اصولو، سرچینو یا فعالیت کې بدلون د هغه پر فرعی سیستمونو هم اغېز لرلای شی.
د بېلګې په توګه، که بانکی سیستم د پورونو د ورکولو شرایط بدل کړی، دا بدلون د سوداګرو پر پانګونه، د تولید پر کچه او د کارموندنې پر فرصتونو اغېز کولای شی. په مقابل کې، اقتصادی رکود یا د دولت د مالی سیاستونو بدلون هم د بانکی سیستم پر فعالیت اغېز لرلای شی. دا ښیی چې فرعی سیستمونه له لوی سیستم څخه په بشپړ ډول خپلواک نه دی، بلکې د اړیکو په یوه پراخه شبکه کې فعالیت کوی.
د دې اړیکو د ښه درک له پاره د سیستم د حدودو ټاکل هم مهم دی. د څېړنې موخه ټاکی چې کومې برخې د مطالعې په اصلی چوکاټ کې شاملې شی او کومې برخې د لوی سیستم یا چاپېریال په توګه وڅېړل شی. البته، له ټاکل شوی چوکاټ څخه بهر برخې هم د سیستم پر فعالیت اغېز لرلای شی؛ د سیستم حدود ټاکل یوازې د تحلیل د منظمولو یوه لاره ده.
۱.۴. د اصلی او فرعی سیستمونو توپیر نسبی دی، نه مطلق
یو سیستم په هر حالت کې په ثابت ډول نه اصلی وی او نه فرعی. دا چې یو سیستم د مطالعې اصلی موضوع ګڼل کېږی او که د یوه لوی سیستم برخه، د څېړنې له موخې او کچې سره تړاو لری.
د بېلګې په توګه، که د یوه هېواد اقتصادی سیستم وڅېړو، بانکی سیستم به یې فرعی سیستم وی. خو که د بانکونو جوړښت، د پورونو بهیر، د سپما راټولول او د مالی خدمتونو څرنګوالی په جلا توګه مطالعه کړو، بانکی سیستم به د مطالعې اصلی موضوع شی. په دې حالت کې د بانکی سیستم خپلې برخې هم د فرعی سیستمونو په توګه څېړل کېدای شی.
له همدې امله، د اصلی او فرعی سیستمونو ترمنځ توپیر باید د هغوی دایمی او نه بدلېدونکې ځانګړنه ونه ګڼل شی. دا توپیر د مطالعې له کچې او موخې سره سم ټاکل کېږی او له موږ سره مرسته کوی چې د سیستم حدود، داخلی جوړښت او له نورو سیستمونو سره اړیکې په سمه توګه تحلیل کړو.
۵. د فعالیت د ډګر له مخې د سیستمونو ډولونه
سیستمونه یوازې د رامنځته کېدو د څرنګوالی، له چاپېریال سره د اړیکو او په یوه لوی جوړښت کې د خپل ځای له مخې نه طبقهبندی کېږی؛ بلکې د فعالیت د ډګر له مخې هم بېلابېل ډولونه لری.
د فعالیت د ډګر له مخې طبقهبندی پر دې بنسټ ترسره کېږی چې یو سیستم په کومه ساحه کې فعالیت کوی، کومې دندې ترسره کوی او د کومو اړتیاوو د پوره کولو له پاره کار کوی.
د دې معیار له مخې، د سیاسی، اقتصادی، ټولنیز او کلتوری سیستم ترڅنګ حقوقی، امنیتی، ښوونیز او تخنیکی سیستمونه هم د یادونې وړ دی. دا سیستمونه د خپلو ځانګړو دندو او فعالیتونو له مخې پېژندل کېږی، خو په عملی ژوند کې یې اړیکې له یو بل سره نږدې وی.
۵.۱. سیاسی سیستم
سیاسی سیستم له هغو بنسټونو، اړیکو او بهیرونو څخه جوړ دی چې د سیاسی واک له ترلاسه کولو، تنظیم او کارونې، د ګډو پرېکړو له نیولو او د ټولنې د سیاسی چارو له مدیریت سره تړاو لری. د دولت بنسټونه، سیاسی ګوندونه، ټاکنیز بهیرونه او د خلکو سیاسی ګډون یې د فعالیت له مهمو اړخونو څخه دی.
۵.۲. اقتصادی سیستم
اقتصادی سیستم هغه جوړښتونه، اړیکې او بهیرونه رانغاړی چې د سرچینو د تولید، وېش، تبادلې او مصرف څرنګوالی تنظیموی. بازارونه، بانکونه، سوداګریز بنسټونه او د کار بازار یې د بېلګو په توګه یادولای شو.
۵.۳. ټولنیز سیستم
ټولنیز سیستم د افرادو، ډلو، ټولنیزو بنسټونو او د هغوی ترمنځ د اړیکو هغه مجموعه ده چې د ټولنیز ژوند په تنظیم او دوام کې ونډه لری. کورنۍ، ټولنیزې شبکې او بېلابېل ټولنیز بنسټونه یې د مهمو برخو بېلګې دی.
۵.۴. کلتوری سیستم
کلتوری سیستم له هغو ارزښتونو، باورونو، ژبې، دودونو، سمبولونو او د معنا د لېږد له بهیرونو سره تړاو لری چې د یوې ټولنې د کلتوری ژوند په جوړولو او دوام کې ونډه لری. د ژبې، ادبیاتو، هنرونو او دودونو ساتنه او لېږد یې د فعالیت له مهمو اړخونو څخه دی.
د دغو څلورو سیستمونو داخلی جوړښت، د فعالیت څرنګوالی او له یو بل سره اړیکې پراخ بحث ته اړتیا لری؛ له همدې امله به په راتلونکې برخه کې هر یو په جلا او تفصیلی ډول وڅېړو.
۵.۵. حقوقی سیستم
حقوقی سیستم له قوانینو، اصولو، بنسټونو او کړنلارو څخه جوړ دی چې د حقونو او مکلفیتونو، قانونی اړیکو او د شخړو د حل چارې تنظیموی. د قانون جوړونې بهیرونه، قضایی بنسټونه او د قوانینو د تطبیق لارې یې د مهمو برخو بېلګې دی.
۵.۶. امنیتی سیستم
امنیتی سیستم هغه بنسټونه، اړیکې او کړنلارې په ځان کې رانغاړی چې د امنیت د تأمین، د ګواښونو د پېژندلو، د خطرونو د ارزونې او مدیریت او د بحرانونو پر وړاندې د غبرګون له پاره فعالیت کوی. د اړوندو ادارو ترمنځ همغږی او د معلوماتو شریکول یې د فعالیت له مهمو اړخونو څخه دی.
۵.۷. ښوونیز سیستم
ښوونیز سیستم له هغو بنسټونو، سرچینو، تګلارو او بهیرونو څخه جوړ دی چې د زدهکړې او روزنې د تنظیم، د پوهې د لېږد او د مهارتونو د ودې له پاره فعالیت کوی. ښوونځی، پوهنتونونه، ښوونکی، زدهکوونکی، درسی نصاب او د زدهکړې د ارزونې لارې یې د مهمو عناصرو بېلګې دی.
۵.۸. تخنیکی سیستم
تخنیکی سیستم له وسایلو، تجهیزاتو، ټکنالوژیو، کړنلارو او اړوندو انسانی فعالیتونو څخه جوړ وی چې په ګډه یوه تخنیکی دنده ترسره کوی. د برېښنا د تولید او وېش سیستم، مخابراتی شبکې او د اوبو رسولو سیستمونه یې د بېلګو په توګه یادولای شو.
۶. د سیستمونو د فعالیتی ډګرونو ترمنځ اړیکې
د فعالیت د ډګر له مخې د سیستمونو طبقهبندی د هغوی ځانګړې دندې روښانوی، خو دا په دې معنا نه ده چې سیستمونه له یو بل څخه په بشپړ ډول جلا دی. په عملی ژوند کې د یوه سیستم فعالیت د نورو سیستمونو پر جوړښت، سرچینو او پایلو اغېز کولای شی.
د بېلګې په توګه، د ښوونیز سیستم فعالیت له اقتصادی سرچینو سره تړاو لری، ځکه د ښوونځیو جوړول، د ښوونکو روزل او د تعلیمی موادو برابرول مالی امکانات غواړی. په ورته وخت کې، ښوونیز سیستم د پوهې او مهارتونو په پراخولو سره پر اقتصادی او ټولنیز ژوند اغېز کوی.
همدارنګه، سیاسی پرېکړې د اقتصادی فعالیتونو شرایط بدلولای شی؛ حقوقی اصول د ادارو او افرادو د فعالیت چوکاټ ټاکلای شی؛ او کلتوری ارزښتونه د خلکو پر ټولنیزو اړیکو او چلند اغېز لرلای شی. تخنیکی سیستمونه هم د اقتصاد، ښوونې، امنیت او نورو برخو د فعالیتونو د ملاتړ له پاره کارول کېږی.
دا اړیکې ښیی چې د یوه سیستم د بشپړ درک له پاره کله ناکله اړینه ده چې له نورو سیستمونو سره یې اړیکې هم وڅېړل شی. که یو سیستم په بشپړ ډول له نورو څخه جلا تحلیل شی، ښایی د هغه د فعالیت ځینې مهم لاملونه او پایلې له پامه وغورځول شی.
۷. د سیستمونو د طبقهبندۍ په اړه مهمه یادونه
د سیستمونو د طبقهبندۍ په اړه یو مهم ټکی دا دی چې د وېش بېلابېل معیارونه د یوه سیستم بېلابېل اړخونه راښیی. دا معیارونه د یو بل بدیل نه دی، بلکې یو د بل بشپړوونکی دی.
یو سیستم د رامنځته کېدو له مخې طبیعی یا مصنوعی کېدای شی؛ له چاپېریال سره د اړیکو له مخې پرانیستی یا تړلی کېدای شی؛ په یوه لوی جوړښت کې د خپل ځای او د مطالعې د کچې له مخې اصلی یا فرعی کېدای شی؛ او د فعالیت د ډګر له مخې اقتصادی، ښوونیز، تخنیکی یا د بلې ځانګړې ساحې اړوند سیستم ګڼل کېدای شی.
د بېلګې په توګه، بانکی سیستم د انسانانو له خوا د مالی اړتیاوو د پوره کولو له پاره جوړ شوی، نو د رامنځته کېدو له مخې مصنوعی سیستم دی. دا له مشتریانو، بازارونو، دولتی ادارو او نورو مالی بنسټونو سره پیسې او معلومات تبادله کوی، نو پرانیستی سیستم هم دی. د یوه هېواد د اقتصادی سیستم په چوکاټ کې فرعی سیستم ګڼل کېدای شی، خو د فعالیت د ډګر له مخې اقتصادی سیستم دی.
په همدې ډول، ښوونیز سیستم مصنوعی او پرانیستی سیستم دی؛ د یوه پراخ ټولنیز جوړښت د فرعی سیستم په توګه مطالعه کېدای شی؛ او د فعالیت د ډګر له مخې ښوونیز سیستم ګڼل کېږی.
دا بېلګې څرګندوی چې د یوه سیستم د پېژندلو له پاره یوازې د هغه نوم یا د فعالیت ډګر معلومول بسنه نه کوی. د سیستم د بشپړ درک له پاره باید د څېړنې له موخې سره سم د هغه د رامنځته کېدو څرنګوالی، له چاپېریال سره اړیکې، په لوی جوړښت کې ځای، داخلی جوړښت او د فعالیت ډګر هم وڅېړل شی.
له همدې امله، د سیستمونو طبقهبندی یوازې د نومونو او ډلو ټاکل نه دی؛ بلکې د هغوی د جوړښت، فعالیت او اړیکو د تحلیل یوه علمی وسیله ده.
پایله
د سیستمونو د ډولونو مطالعه له موږ سره مرسته کوی چې د بېلابېلو سیستمونو ترمنځ ورتهوالی او توپیرونه په منظم ډول وپېژنو. د اصلی او فرعی سیستمونو توپیر روښانوی چې یو سیستم په یوه لوی جوړښت کې څه ځای لری او د مطالعې د موخې له مخې څنګه تحلیل کېدای شی. په ورته وخت کې، د فعالیت د ډګر له مخې طبقهبندی د سیستمونو ځانګړې دندې او د فعالیت ساحې راښیی.
خو د سیستمونو د بشپړ درک له پاره یوازې د یوه معیار پېژندل بسنه نه کوی. د یوه سیستم د دقیق تحلیل پر مهال باید د هغه داخلی جوړښت، د اجزاوو ترمنځ اړیکې، له چاپېریال سره تعامل، په لوی جوړښت کې ځای او له نورو سیستمونو سره متقابل اغېز په پام کې ونیول شی.
په راتلونکې برخه کې به د سیاسی، اقتصادی، ټولنیز او کلتوری سیستمونو جوړښت، ځانګړتیاوې او د فعالیت څرنګوالی په تفصیلی ډول وڅېړو، څو روښانه شی چې دا سیستمونه څنګه فعالیت کوی او له یو بل سره څه ډول اړیکې لری.
۰۲.۱۱.۲۰۲۶
